Veilig werken met handen bij hijswerkzaamheden: meer dan ‘hands-free’

Hand- en vingerletsel behoort nog steeds tot de meest voorkomende én ernstigste letsels bij hijswerkzaamheden. Ondanks verbeteringen in materieel, opleidingen en werkvoorbereiding blijven incidenten met beknelde vingers, geknelde handen en ongecontroleerd contact met lasten zich voordoen. Dit gebeurt in uiteenlopende sectoren zoals industrie, bouw, infra, onderhoud en offshore.

Als reactie hierop hebben veel organisaties het begrip hands-free lifting geïntroduceerd. De intentie hierachter is begrijpelijk en terecht: het verminderen van handletsel door fysiek contact met lasten te voorkomen. In de dagelijkse praktijk blijkt echter dat hijswerkzaamheden niet altijd volledig zonder handcontact kunnen worden uitgevoerd.

Dat leidt tot een wezenlijke vraag voor de sector: proberen we het gebruik van handen te elimineren – of proberen we handletsel te voorkomen?

De beperkingen van hands-free lifting

De term hands-free lifting suggereert dat lasten volledig zonder handcontact kunnen worden gehesen, begeleid, gepositioneerd en neergezet. In theorie zou dat alle risico’s voor handen en vingers wegnemen. In de praktijk vraagt hijswerk echter regelmatig om gecontroleerde handelingen, bijvoorbeeld tijdens:

• het aanslaan en losmaken van lasten;
• het beheren of terughalen van taglines;
• het nauwkeurig positioneren van een last;
• het gecontroleerd landen en ontkoppelen.

Wanneer hands-free lifting als absoluut uitgangspunt wordt gepresenteerd, kan dit juist tot onveilige situaties leiden. Medewerkers worden dan geconfronteerd met een concept dat geen recht doet aan de werkelijkheid, wat improvisatie of uitstel van noodzakelijke handelingen in de hand werkt.

Het probleem is dan ook niet de aanwezigheid van handen, maar het feit dat handen in gevarenzones terechtkomen.

Het werkelijke risico bij hijswerkzaamheden

Het merendeel van hand- en vingerletsels ontstaat wanneer handen worden blootgesteld aan:

• knelpunten tussen last en constructie;
• beknellingszones tijdens het landen of zetten van een last;
• onverwachte lastbewegingen;
• rest- of vrijkomende energie bij het losmaken.

Deze risico’s bestaan onafhankelijk van de terminologie die wordt gebruikt. Of een organisatie nu spreekt over hands-free lifting of niet, doorslaggevend is hoe effectief gevarenzones worden herkend en beheerst.

Vanuit dat inzicht ontstaat een meer realistische en robuuste benadering, die steeds vaker wordt aangeduid als Safe Hands Lifting.

Wat is Safe Hands Lifting?

Safe Hands Lifting is een werkwijze waarbij medewerkers een last alleen aanraken wanneer dit veilig en beheerst kan gebeuren, en waarbij handen te allen tijde buiten knelpunten, beknellingszones en andere risico’s op handletsel worden gehouden.

Safe Hands Lifting erkent dat handen in bepaalde fasen van een hijsoperatie nodig kunnen zijn, maar uitsluitend wanneer:

• de risico’s vooraf zijn beoordeeld;
• de omstandigheden onder controle zijn;
• de werkwijze duidelijk is vastgelegd.

De nadruk ligt niet op slogans, maar op risicogestuurd werken en discipline in de uitvoering.

Kernprincipes van Safe Hands Lifting

Hoewel de invulling per organisatie of sector kan verschillen, rust Safe Hands Lifting in de praktijk op een aantal vaste uitgangspunten:

1. Risicoanalyse bepaalt handcontact
Handcontact met een last is geen vanzelfsprekendheid. Iedere vorm van handcontact moet worden onderbouwd met een risicoanalyse en wordt beschouwd als uitzondering, niet als standaard.

2. Duidelijke hoogtegrens
Handen mogen nooit aan of tegen een last worden geplaatst wanneer de onderzijde zich boven heuphoogte bevindt. Deze eenvoudige regel voorkomt blootstelling aan ongecontroleerde lastbewegingen in kritieke fasen.

3. Voorbereiding in plaats van improvisatie
Wanneer handcontact noodzakelijk is, moet dit expliciet zijn opgenomen in het hijsplan: wanneer, hoe en door wie het is toegestaan.

Hoe Safe Hands Lifting in de praktijk wordt bereikt

Safe Hands Lifting is geen op zichzelf staande maatregel, maar het resultaat van een combinatie van praktische keuzes:

• Mindset – het besef dat lasten altijd onverwacht kunnen bewegen en dat handen standaard buiten gevarenzones blijven.
• Taglines – correct toegepast om richting en stabiliteit te beheersen zonder nabijheid van de last.
• Hulpmiddelen in plaats van handen – zoals push-/pull-tools en positioneringshulpmiddelen, om direct handcontact te vermijden waar dat kan.

Samen zorgen deze maatregelen ervoor dat controle wordt behouden, zonder onnodige blootstelling van handen en vingers.

Van slogan naar uitvoering

De verschuiving van hands-free lifting naar Safe Hands Lifting laat zien dat de sector volwassen wordt in haar veiligheidsdenken. Het is een benadering die de praktijk erkent, zonder concessies te doen aan letselpreventie.

Het verminderen van hand- en vingerletsel wordt niet bereikt door handen volledig uit het proces te verbannen, maar door ongecontroleerde blootstelling van handen weg te nemen – met behulp van voorbereiding, discipline en vakmanschap.

Safe Hands Lifting is geen slogan.
Het is een praktische werkwijze, geworteld in de dagelijkse praktijk bij hijswerkzaamheden.

Auteur: Peter Verhoef, directeur van Cranes for You