Door: Redactie - 2 april 2026 |
De angst voor naheffingen van de Belastingdienst drijft bouwbedrijven massaal tot het terugschroeven van hun zzp-inhuur. Ruim veertig procent van de bedrijven in de sector huurt minder zelfstandigen in, zo blijkt uit recent onderzoek van het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB). Wie wel zzp’ers inschakelt, past contracten aan en verbiedt bedrijfskleding. De flexibele schil in de bouw wordt zichtbaar dunner.
Sinds de Belastingdienst begin 2025 actiever handhaaft op schijnzelfstandigheid, heerst er flinke onrust in de bouwsector. Het EIB constateert dat bedrijven laveren tussen hun behoefte aan arbeidskrachten en de mogelijke consequenties van fiscale naheffingen. Die spagaat leidt tot ingrijpende keuzes. Veel bouwondernemers passen hun inhuurbeleid aan, niet zozeer omdat ze overtuigd zijn van schijnzelfstandigheid binnen hun bedrijf, maar uit pure voorzorg. Het risico op forse boetes en terugvorderingen weegt simpelweg te zwaar.
De cijfers liegen er niet om. Eind 2025 telde de bouwsector 4,5 procent meer werknemers dan een jaar eerder, terwijl het aantal zelfstandigen met 4 procent daalde. Die verschuiving past niet bij de productieontwikkeling in de sector. Het EIB wijt de groei van het personeelsbestand grotendeels aan de angst voor naheffingen. Vooral voegers, oppermannen, slopers, steigerbouwers en wegenbouwers tekenen nu een arbeidscontract. Ook timmermannen, machinisten, monteurs en dakdekkers kiezen vaker voor loondienst.
De impact verschilt sterk per bedrijfsgrootte. Kleine en middelgrote bouwbedrijven (tot honderd werknemers) hebben zzp’ers het vaakst de deur gewezen. Zij vrezen dat ze eventuele naheffingen financieel niet kunnen dragen. Ongeveer een derde van deze bedrijven geeft aan dat de verminderde zzp-inhuur inmiddels leidt tot minder werk of lagere omzet. Dat is een zorgwekkende ontwikkeling, want juist deze ondernemingen hechten aan een flexibele schil om pieken in de werkdruk op te vangen.
Grote bouw- en infrabedrijven kiezen een andere strategie. Zij houden hun flexibele schil in stand, maar scherpen de contractvoorwaarden aan. De helft van alle bouwbedrijven zegt de werkafspraken met zzp’ers te hebben herzien. In de contracten leggen opdrachtgevers nadrukkelijker vast dat er sprake is van een resultaatverplichting in plaats van een inspanningsverplichting. Daarnaast kijken bedrijven strenger naar een marktconform uurtarief en screenen zij zzp’ers vaker op ondernemerschap.
De angst voor fiscale terugvorderingen uit zich ook in opvallende details. Zzp’ers in de bouw moeten tegenwoordig hun eigen bedrijfskleding meenemen. Bedrijven nodigen hen niet meer uit voor personeelsuitjes. Het doel: een zo scherp mogelijk onderscheid creeren tussen werknemers en zelfstandigen. Tegelijkertijd halen bouwbedrijven andere vormen van flexarbeid uit de kast. Uitzendkrachten en gedetacheerden winnen terrein, en kleinere bedrijven wijken vaker uit naar onderaannemers.
Dat roept de vraag op of de sector het paard achter de wagen spant. In de bouw werken zo’n 194.000 zelfstandigen. Van hen zegt 95 procent uit eigen beweging voor het zelfstandig ondernemerschap te hebben gekozen, gedreven door betere verdiensten en meer vrijheid. De overgrote meerderheid wil zelfstandig blijven. Toch dwingt de dreiging van naheffingen opdrachtgevers om deze groep op afstand te houden.
Zowel bouwbedrijven als zzp’ers hebben moeite om te bepalen wanneer iemand als schijnzelfstandige geldt. Veel criteria van de Belastingdienst zijn volgens het EIB “relatief zacht en moeilijk meetbaar”. Partijen in de bouwsector dringen daarom aan op eenvoudige, objectieve en toetsbare normen. Zou de fiscus harde maatstaven hanteren, zoals het uurtarief, het aantal opdrachtgevers en het omzetaandeel van de grootste opdrachtgever, dan komt schijnzelfstandigheid in de bouw nauwelijks voor, analyseert het EIB.
Bovendien houdt de huidige aanpak onvoldoende rekening met de eigenheden van de bouwplaats. Vanwege veiligheidsvoorschriften is het bijvoorbeeld onwenselijk dat een zzp’er zelf zijn werktijden bepaalt. Dat criterium kan dan onterecht wijzen op een dienstverband. Het EIB pleit er dan ook voor dat de Belastingdienst een grijs gebied op de bouwarbeidsmarkt accepteert en niet alle zelfstandigen “onnodig in de weg zit”.
Het instituut doet concrete aanbevelingen. Omdat de Belastingdienst over beperkte capaciteit beschikt, kan gerichte handhaving meer opleveren dan brede controles die de hele sector raken. Het EIB wijst op specifieke risicogroepen. Denk aan bedrijven met nauwelijks eigen personeel maar een hoge omzet die vrijwel volledig via zzp’ers of uitzendkrachten tot stand komt. Ook zelfstandigen die structureel voor dezelfde aannemer werken, verdienen extra aandacht.
Daarnaast noemt het EIB buitenlandse zzp’ers als risicogroep. Taalbarrières, beperkte kennis van Nederlandse regelgeving en een kleiner netwerk maken het voor hen lastiger om zelfstandig opdrachten te verwerven. Daardoor zijn zij vaker afhankelijk van tussenpersonen of een beperkt aantal opdrachtgevers. Voor deze groep geldt het risico op schijnzelfstandigheid volgens de onderzoekers het sterkst. Opvallend genoeg sprak het EIB niet met buitenlandse zzp’ers zelf, wat de vraag oproept hoe compleet dat beeld werkelijk is. De bouwsector staat hoe dan ook voor een lastig dilemma: handhaving op schijnzelfstandigheid is begrijpelijk, maar de brede angst voor naheffingen dreigt een hele sector te verlammen.
