Door: Redactie - 5 maart 2026 |
Nederlandse gemeenten slaagden er de afgelopen vier jaar niet in om een kwart van hun nieuwbouwplannen waar te maken. Van de ruim 357.000 woningen die tussen 2022 en 2026 op de planning stonden, kwamen er slechts 264.000 daadwerkelijk tot stand. Dat blijkt uit onderzoek van de NOS met regionale omroepen, op een moment dat het woningtekort opnieuw hoog op de politieke agenda staat.
De cijfers liegen er niet om: 61 procent van de gemeenten die reageerden op de enquete loopt achter op schema. Slechts 17 procent realiseerde precies wat het beloofde en 13 procent overtrof de eigen woningbouwplannen. De oorzaken voor het mislukken van nieuwbouwplannen lopen uiteen, maar een paar thema’s springen eruit. Meer dan tachtig gemeenten wijzen op tijdrovende bezwaar- en beroepsprocedures van omwonenden als belangrijkste vertrager. Daarnaast noemen 64 gemeenten de stikstofonzekerheid als grote belemmering voor hun bouwprojecten.
Oplopende bouw- en materiaalkosten, het overvolle stroomnet (netcongestie) en personeelstekort bij zowel bouwers als gemeenten zelf completeren het beeld. Het zijn hindernissen die al jaren bekend zijn, maar waar gemeenten kennelijk nog steeds onvoldoende grip op krijgen. Tientallen gemeenten klagen bovendien over de trage bouw- en vergunningsprocedures die ze zelf moeten doorlopen.
Opmerkelijk genoeg kijkt een overgrote meerderheid van de gemeenten met tevredenheid terug op de eigen prestaties. Maar liefst 82 procent beoordeelt het eigen functioneren als voldoende, goed of zelfs uitstekend. Dat roept vragen op. Hoe kun je jezelf een ruime voldoende geven als je meer dan een kwart van je bouwdoelen niet haalt? Gemeenten verwijzen graag naar externe factoren, maar het is de vraag of dat volstaat als verklaring voor het structureel achterblijven van de woningproductie.
Volgens recente CBS-cijfers daalde het aantal opgeleverde nieuwbouwwoningen in 2024 opnieuw, tot circa 73.000 stuks. Dat is ver verwijderd van de 100.000 woningen per jaar die het Rijk als doelstelling hanteert. De kloof tussen ambitie en werkelijkheid bij gemeentelijke nieuwbouwplannen past daarmee in een breder landelijk patroon.
Toch zijn er gemeenten die laten zien dat het anders kan. Bij de gemeenten die op schema of vooruit lopen, vallen twee factoren op. De eerste is een duidelijke politieke wil om te bouwen, vertaald in standvastig beleid. De gemeente Hillegom stelt dat duidelijkheid in beleid zorgt voor een gezond investeringsklimaat “waar woningbouwinitiatieven welig tieren”. De tweede succesfactor is een goede samenwerking met alle partijen in het bouwproces.
De gemeente Simpelveld vat het kernachtig samen: “Met vertrouwen en elkaar iets gunnen als pijlers.” Ook Pekela kiest bewust voor een positieve houding: “We kiezen voor ‘ja, mits’ in plaats van ‘nee, tenzij’.” Het zijn gemeenten die initiatief nemen en meedenken met ontwikkelaars, in plaats van zich te verschuilen achter regelgeving.
De regionale verschillen zijn fors. Friese gemeenten maakten hun woningbouwambities het best waar: daar kwam meer dan 90 procent van de nieuwbouwplannen daadwerkelijk van de grond. Noord-Holland en Utrecht bleven met minder dan 70 procent flink achter. Op gemeenteniveau springen Zoeterwoude en Oudewater eruit als koplopers, terwijl buurman Montfoort juist onderaan bungelt, samen met Enkhuizen. Ook Rheden, Waterland, Heemstede en Bloemendaal slaagden er nauwelijks in om hun bouwplannen te realiseren.
Het Economisch Instituut voor de Bouw liet in januari weten te rekenen op een stevige groei van het aantal nieuwe woningen. Instituut Bouwkennis noemde die prognose echter te optimistisch. Gezien de resultaten van de afgelopen collegeperiode lijkt die scepsis niet ongegrond. De vraag is of nieuwe gemeentebesturen na de verkiezingen van 18 maart erin slagen om de woningproductie wél structureel op te schroeven.
Het onderzoek, waaraan 280 van de 342 Nederlandse gemeenten meewerkten, legt een pijnlijk patroon bloot. Ambities zijn er genoeg, maar de uitvoering stokt keer op keer. Voor de miljoenen woningzoekenden in Nederland is dat een bittere boodschap. Nieuwbouwplannen zijn waardevol, maar pas als ze verder komen dan papier en gemeenteraadsvergaderingen. De komende collegeperiode zal moeten uitwijzen of gemeenten hun aanpak daadwerkelijk verbeteren of dat we over vier jaar opnieuw dezelfde vertraging constateren.
